Wraz z wiekiem dochodzi do spadku masy i siły mięśni a upadki są jedną z najczęstszych przyczyn przypadkowych obrażeń w wieku podeszłym. To wszystko jest ze sobą ściśle związane. Mimo że może istnieć wiele innych czynników powodujących taki stan rzeczy, to wiążą się one zazwyczaj z czterema głównymi, które to powodują:
- zmiany w układzie mięśniowo-szkieletowym związane z wiekiem;
- nagromadzenie się chorób przewlekłych;
- atrofia spowodowana nieużywaniem;
- niedożywienie/ brak zbilansowanej diety w mikro i makroskładniki np. białko, wapń [1].
Biologiczne czynniki związane ze starzeniem
Wiele zmian w składzie i funkcjonowaniu mięśni jest uważanych za normalne biologiczne zmiany spowodowane samym procesem starzenia. Jednak istnieje pewne ograniczenie by rozróżnić naturalny proces starzenia od atrofii związanej z siedzącym trybem życia właśnie z tego powodu, że społeczeństwa z obszarów bardziej uprzemysłowionych naturalnie przechodzą w bardziej siedzący tryb życia [1].
Poza samą utratą masy mięśniowej, o której więcej można przeczytać poniżej w rozdziale „Sarkopenia” wraz z wiekiem zauważa się spadek zdolności oksydacyjnej oraz co ważne duży spadek siły, który może nie tylko być związany z utratą masy mięśniowej, ale również pogorszeniem przewodnictwa nerwowego czy rekrutacji jednostek motorycznych [1].
Sarkopenia
Sarkopenia to utrata masy i funkcji mięśni u osób starszych, która ogranicza mobilność, obniża jakość życia i może prowadzić do urazów związanych z upadkiem, które wymagają kosztownej hospitalizacji i przedłużonej rehabilitacji. Jest najczęstszym rodzajem zaniku mięśni u ludzi [2]. Częstość występowania sarkopenii waha się od 10% u zdrowych dorosłych powyżej 60. roku życia, jest to bardzo zbliżone u obu płci [3] do nawet 33% u populacji wymagającej opieki długoterminowej [4].
Sarkopenia jest często oceniana poprzez fizyczne pomiary beztłuszczowej masy całego ciała lub masy i wielkości mięśni. Alternatywnie, sprawność fizyczna jest oceniana jako wskaźnik zastępczy dla sarkopenii za pomocą siły uścisku, siły mięśni nóg, prędkości chodu lub innych testów związanych ze sprawnością fizyczną (prędkość chodzenia, stanie na krześle i równowaga) [7].
Zmniejszenie masy mięśniowej może mieć również inne implikacje metaboliczne jak np. insulinooporność czy pogorszoną odpowiedź na leczenie innych chorób [5].
Poniżej można zobaczyć poglądowe porównanie u osoby w wieku 25 lat z osobą w wieku 63 lat pochodzące z jednego z artykułów naukowych.
W niektórych opracowaniach można również znaleźć pojęcie wtórnej sarkopenii, czyli zmniejszonej masy mięśniowej z powodu choroby przewlekłej, unieruchomienia lub otyłości z małą aktywnością fizyczną. Bardzo często dochodzi do nakładania się rodzajów sarkopenii, co może powodować dłuższe leczenie czy unieruchomienie co znowu nasila utratę masy mięśniowej. To wszystko może powodować samonakręcające się koło [5].
Pewne dowody wskazują również, że przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu (który nasila się wraz z wiekiem i na, którym ogromny wpływ ma styl życia oraz dieta) przyczynia się również do utraty masy, siły i funkcjonalności mięśni, ponieważ wpływa zarówno na rozpad, jak i syntezę białek mięśniowych poprzez kilka ścieżek sygnałowych [7].
Przegląd badań dotyczących zwiększonych kosztów leczenia u osób starszych z niską masą mięśniową wskazują na zwiększone koszty opieki zdrowotnej w zależności od włączonego badania. Dla przykładu w badaniu na pacjentach z marskością wątroby było to 68 euro dziennie na pacjenta z niską masą mięśniową w porównaniu do 40 euro dziennie dla pacjentów z normalną masą mięśniową [5].
Wydaje się, że aktywność fizyczna jest jednym z najważniejszych czynników redukujących utratę masy mięśniowej w podeszłym wieku, dlatego tak istotne jest, by ją wdrażać nawet u osób do tej pory nieaktywnych. Dla przykładu w metaanalizie z 2017 roku wykazano, że osoby uprawiające aktywność fizyczną miały większe szanse na uniknięcie sarkopenii [6].
Nagromadzenie się chorób przewlekłych oraz stosowanie leków
Innym ważnym czynnikiem upośledzenia funkcji mięśni u osób starszych jest skumulowany efekt wielu ostrych i przewlekłych chorób i związanych z nimi interwencji farmakologicznych. Poza problemami związanymi z leżeniem w łóżku i bezruchem powodowanymi przez wiele różnych chorób, w pewnych typowych stanach występują specyficzne skutki dla mięśni szkieletowych.
Na przykład przewlekłe stosowanie leków moczopędnych w chorobach układu krążenia wiąże się z niedoborem elektrolitów w mięśniach szkieletowych, co może przyczyniać się do ich osłabienia. Ostre lub przewlekłe infekcje, powszechne u osób starszych przebywających w zakładach i hospitalizowanych, mogą niekorzystnie wpływać na metabolizm i wydajność mięśni szkieletowych, a także przyczyniać się do zaniku mięśni. Kortykosteroidy wywierają kataboliczny wpływ na tkankę mięśniową, prowadząc do osłabienia i atrofii mięśni, jeśli są stosowane przewlekle, jak np. w chorobach reumatologicznych. Dodatkowo choroby endokrynologiczne, w tym hipogonadyzm, choroby tarczycy lub niedobór hormonu wzrostu, mogą objawiać się osłabieniem mięśni lub nawet ich atrofią [1].
Wpływ odżywiania na funkcję mięśni w wieku podeszłym
Odżywianie może mieć istotny wpływ na rozwój sarkopenii. Jest to jednak wieloczynnikowe i pozwolę sobie streścić poniżej kluczowe elementy diety, które mogą wspomagać hamowanie sarkopenii.
Białko w diecie dostarcza odpowiednich aminokwasów, które są potrzebne do nasilenia syntezy białek mięśniowych (kluczowa w tym aspekcie wydaje się leucyna, ale również reszta aminokwasów egzogennych będzie bardzo ważna). Obecna literatura naukowa wskazuje, że mniejsze spożycie białka jest związane z utratą beztłuszczowej masy ciała. Jednocześnie nie wskazuje jakoby wraz z wiekiem, zapotrzebowanie na białko było większe [8].
W badaniu przeprowadzonym na 118 osobach zarówno z sarkopenią, jak i niedoborem witaminy D, suplement diety w ilości 10 000 IU podawany 3 razy w tygodniu w porównaniu z placebo doprowadził do poprawy masy mięśniowej, ale nie siły chwytu po 6 miesiącach [9].
Przekrojowa analiza 396 283 uczestników za pośrednictwem UK Biobank wykazała, że wyższe spożycie wapnia wiązało się z mniejszym prawdopodobieństwem sarkopenii. Wapń jest główną cząsteczką sygnalizacyjną dla włókien mięśniowych, jony wapnia biorą istotny udział w skurczu mięśnia. Dodatkowo wapń jest kluczowy w zdrowiu kości [10].
Jak już na początku wspominałem, jednym z czynników nasilających sarkopenię może być stan zapalny oraz reaktywne formy tlenu (ROS). A to oznacza, że wszelkie żywieniowe interwencje wprowadzające nisko przetworzoną dietę bogatą w antyoksydanty np. z owoców, warzyw oraz podaż odpowiednich kwasów tłuszczowych (głównie nienasyconych oraz wielonienasyconych) może mieć duży wpływ na poprawę parametrów związanych z sarkopenią.
Bardzo dobrze może się tutaj sprawdzić choćby dieta śródziemnomorska. Analiza przekrojowa wśród 2791 osób starszych z kohorty NHANES i 1786 osób starszych z izraelskiego National Health and Nutrition Survey wykazała, że wyższe przestrzeganie diety śródziemnomorskiej wiązało się z większą szybkością chodzenia i mniejszą niepełnosprawnością fizyczną [11]. Inne badanie przekrojowe przeprowadzone na 300 starszych mężczyznach i kobietach z Iranu wykazało, że wyższe przestrzeganie diety śródziemnomorskiej wiązało się z mniejszym ryzykiem sarkopenii [12].
Literatury wspierającej dietę śródziemnomorską w kontekście zapobiegania sarkopenii jest więcej. Jednak dla sprecyzowania nie chodzi tutaj o sam model diety, ale o obecność poszczególnych składników żywieniowych, niemniej jednak dla ułatwienia komunikacji z osobą zagrożoną sarkopenią rzucenia hasła „dieta śródziemnomorska” może być dobrym punktem zaczepienia.
Biorąc pod uwagę różne potencjalne skutki, jakie dieta może mieć na sarkopenię, warto by w placówkach medycznych czy to u lekarza pierwszego kontaktu zastosować prostą weryfikację stanu odżywienia pacjenta. To pozwoliłoby na interwencję, jeszcze za nim skutki sarkopenii byłyby znacznie poważniejsze.
Literatura
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8409244/
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6442923/
- https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2-s2.0-85019377525&origin=inward&txGid=01299c8da2d51df50a538f36ad4c7ce1&featureToggles=FEATURE_NEW_DOC_DETAILS_EXPORT:1
- https://academic.oup.com/ageing/article/43/6/748/2812353
- https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261561418324646?via%3Dihub#bib4
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5441519/
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5733049/
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7353446/
- https://link.springer.com/article/10.1007/s11657-018-0553-2
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32005425/
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24676323/
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25441592/